Binnen de Transactionele Analyse (TA) staat een opvallend optimistisch mensbeeld centraal. De methode gaat uit van drie eenvoudige maar krachtige principes:
- Iedereen is oké
- Iedereen kan denken
- Verandering is mogelijk
Onder die uitgangspunten ligt een dieper idee verborgen: mensen beschikken van nature over een innerlijke drang om zich te ontwikkelen. Binnen TA wordt die kracht PHYSIS genoemd.
Wat is PHYSIS?
De term PHYSIS komt oorspronkelijk uit het oude Griekenland en verwijst naar de levenskracht die groei mogelijk maakt. Grondlegger van TA, Eric Berne, omschreef het als: “A force of nature, which eternally strives to make things grow and to make growing things more perfect.”
Met andere woorden: een natuurlijke kracht die voortdurend richting groei, herstel en ontwikkeling beweegt. Dat idee klinkt misschien abstract, maar in het dagelijks leven is het verrassend herkenbaar.
Groei tegen de verdrukking in
Soms zie je een plant groeien op een plek waar dat onmogelijk lijkt: tussen stenen, door asfalt of midden in een rotswand. Toch vindt zo’n plant een weg naar licht en ruimte.
Volgens TA werkt het bij mensen niet veel anders. Zelfs als alles heel moeilijk lijkt, zijn de meeste mensen in staat om daar overheen te groeien. In de meest moeilijke omstandigheden hebben mensen en dieren zich weten te handhaven. In bittere koude vlakbij de poolcirkel, zoals Eskimo’s deden; of juist in extreme hitte, zoals de Aboriginals in Australië.
Scriptmatrix en PHYSIS.
We duiken er iets dieper in: Vann Joines en Ian Stewart tekenden de scriptmatrix, waarbij PHYSIS als een dikke pijl vanuit het centrum van de egotoestanden ons aanspoort om te groeien en onze scriptovertuigingen niet (meer) ons gedrag te laten sturen. Als coach werk ik vaak met die kracht. Ik zie het als een aanwezig vlammetje waarbij ik als coach alleen maar hout hoef aan te reiken, zodat de coachee zijn eigen vlam op kan stoken en kan groeien.
Jouw script ontstond in belangrijke mate door boodschappen van jouw ouder(figuren).Je besloot zelf tot jouw injuncties of stoppers. Bijvoorbeeld:
- “Denk niet”
- “Hoor er niet bij”
- “Wees niet belangrijk”
- “Groei niet op”
In TA worden dit injuncties of verboden genoemd. Vaak ontstaan ze impliciet: niet door wat letterlijk gezegd wordt, maar door sfeer, verwachtingen of terugkerende patronen.
Tegelijk ontwikkelen mensen strategieën om toch waardering en veiligheid te ervaren. Dat zijn de zogenoemde drivers:
- Doe je best
- Wees perfect
- Wees sterk
- Maak anderen tevreden
- Schiet op
Die patronen kunnen helpen om te functioneren, maar ze kunnen ook vermoeiend worden wanneer ze ons gedrag blijven domineren.
De kracht die richting groei beweegt
Volgens TA blijft PHYSIS aanwezig, ondanks beperkende overtuigingen of oude patronen. Het is de innerlijke beweging die mensen richting ontwikkeling duwt, zelfs wanneer angst, twijfel of oude scripts hen tegenhouden.
Binnen coaching wordt daar vaak bewust mee gewerkt. Niet door iemand “te repareren”, maar door omstandigheden te creëren waarin die natuurlijke groeikracht weer ruimte krijgt. Een bruikbare metafoor is die van een klein vuur: soms smeult het nog maar nauwelijks, maar met de juiste aandacht kan het opnieuw oplaaien.
Waarom dit idee relevant blijft
Het concept PHYSIS sluit aan bij moderne inzichten over veerkracht, herstelvermogen en persoonlijke ontwikkeling. Mensen zijn meestal meer dan hun overtuigingen, patronen of omstandigheden. Dat betekent niet dat verandering eenvoudig is. Wel dat groei vaak al aanwezig is: ook wanneer iemand die zelf nog niet ziet.
Misschien is dat uiteindelijk de kern van PHYSIS: het vertrouwen dat ontwikkeling mogelijk blijft, zelfs in moeilijke periodes.
Bronnen
- Games People Play — Eric Berne (1968)
- What Do You Say After You Say Hello? — Eric Berne (1972)
- Ian Stewart & Vann Joines — TA Today (1987)
- Petrūska Clarkson (1992) — Physis in Transactional Analysis
- Ken Mellor (2017) — Life the Hidden Template, Life Energy the Driving Force
